Žabalj: Prostor Žablja je bio naseljen još u praistorijsko doba. U Žablju su iz tog perioda otkriveni ostaci gusto zbijenih zgrada koje formiraju naselje, u nauci poznato kao „Nova Zemlja“. Na osnovu „rezultata rekognosciranja i manjih zaštitnih istraživanja na ovom naselju, očigledno se radi o najvećem naselju ovog doba u Šajkaškoj.“1 Istraživanjem pomenutog lokaliteta, otkriven je sloj starije vičanske kulture „iznad koga se formirao sloj mlađe potiske grupe.“2 I „upravo na ovom lokalitetu, beleži se južna granica potiske grupe.“3 Teorija pretpostavlja, na osnovu analogije, da na lokalitetu „Nova Zemlja“ postoji prisustvo kulturnog sloja koji pripada kulturnim grupama Tiszapolgàr i Bodrogkeresztúr , međutim, „materijalni ostaci su oštećeni velikom erozijom naselja obradom zemlje i atmosferalijama.“4 Istraživanja su vršena na najviše ugroženim delovima naselja, gde je nestao veći deo kulturnog sloja.“5 Prisustvo još jedne kulturne grupe otkriveno je na osnovu naseobinskog materijala i ostave u Žablju 6, a to je prisustvo tzv. Badenske kulturne grupe.
Ostaci iz bronzanog doba na lokalitu Žablja ne postoje i, samo se pretpostavlja da su na ovoj teritoriji živeli pripadnici Belegiške kulturne grupe.7
Što se tiče gvozdenog doba, istraživanja nam otkrivaju da su do prodiranja Rimljana „u južnoj Bačkoj živela slobodna keltsko-dačka plemena.“8 Keltska prisutnost u Bačkoj se vezuje za II vek stare ere. Arheološka nalazišta potvrđuju da „jugoistočno od današnjeg Žablja postoje tri brežuljka, ostaci nekadašnjeg zemljanog utvrđenja, a u ataru prema Mošorinu još 14 ovakvih brežuljaka – ostataka utvrđenja nepoznatog porekla.“9 Na prostoru opština Žabalj i Titel, postoji nekoliko arheoloških lokaliteta koji ukazuju na prisustvo keltske i dačke kulture, ali takođe i na prisustvo Sarmata i Rimljana. Arheološka istraživanja iz šezdesetih godina prošlog veka, pružaju nam dragocene podatke o prisutnosti ovih kultura: „Vrlo intezivno je u periodu latena bila naseljena teritorija današnjeg Žablja. U potesu „Vračara“, južno od sela, a blizu kanala odnosno starog Tisinog rukavca „Devenj“, vidljivi su intezivni tragovi većeg naselja.“10 Ovde je pronađen veoma obilan keramički materijal, tri savijena koplja „koja sigurno potiču iz grobova spaljenih pokojnika, pa se može pretpostaviti da je uz naselje ovde postojala i nekropola.“11 Tragovi naselja, ali veoma nejasni, uočeni su i duž Jegričke bare na lokalitetu „Nova zemlja“ i na lokalitetu „Vašarište“, „sa slojem koji indicira prisustvo dačkog materijala, a kod ustave Jegričke našlo se prilikom zemljanih radova na kulturni sloj s latenskim kućama.“12 Takođe, materijal pronađen na lokalitetu „Nova zemlja“ koji se pruža „u potesu „Martinci, severno i istočno od sela“13, otkriva postojanje sarmatskog naselja sa brojnim ostacima keramike i životinjskih kostiju, kako sarmatskog, tako i rimskog porekla. Međutim, na teritoriji „Šajkaške ne posedujemo do sada ni jedan nalaz koji bi se mogao pripisati Hunima ili Gotima.“14 Dok u ostalim delovima Bačke postoje takvi dokazi, npr. na lokalitetu Karavukovo (datiran na V v.n.e.) ili Zmajevo. O avarskom prisustvu na području Šajkaške svedoči nekoliko arheoloških nalazišta otkrivenih kod Titela, Kovilja i Kaća. Pojedini rimski ratni izveštaji iz VI v.n.e. i VII v.n.e. obaveštavaju nas i o prisustvu Slovena u panonskoj niziji, koji su se kretali zajedno sa Avarima.15
Dolaskom ugarskih plemena u panonsku niziju u IX veku, i istovremenim proterivanjem Bugara sa ove teritorije, Žabalj, kao i cela Šajkaška ulazi u sastav, kasnije formirane ugarske države.
Istoriografija beleži da je „znatno pre osnivanja sadašnjeg Žablja postojalo naselje Zeblje (latinski Seble).“16 Tako je na ovom mestu kralj Ladislav IV Kumanac (1272 – 1290.), za vreme svog boravka blizu ušća u Tisu izdao dve povelje. Dalje, Žabalj se (mađarski Zsablya)17 pominje i 1514. godine, u vezi sa velikim seljačkim ustankom Doža Đerđa. Za vreme mađarske vladavine Žabalj je bio u sastavu bačke županije. Kasnije, turskim osvajanjem panonske nizije, od 1526. do 1688. godine, Žabalj (turski Sablia)18 ulazi u deo titelske nahije i pominje se u dva dokumenta – na jednoj karti iz turskog perioda (1566), i u putopisnom dokumentu Evlije Čelebije iz 1682. godine, u kojem se navodi da je Žabalj naseljeno mesto.19 Dominantna privredna grana i u vreme turske vlasti je poljoprivreda: obrađuje se zemlja, gaje svinje i ovce, ali i pčele, izlovljava se riba iz obližnjih reka i ribnjaka.
U vreme austro-turskog rata (1683-1699.), Žabalj je često menjao svog gospodara, već prema ratnom ishodu. Po okončanju rata i uspostave Karlovačkog mira (26. januara 1699.), u Žablju je boravio i znameniti austrijski vojskovođa Eugen Savojski, kada je „odavde po zaključenju mira raspustio svoju vojsku.“20 Odlukom karlovačkog mira, moralo je biti porušeno i utvrđenje u Žablju koje je princ Eugen izgradio kao meru obezbeđenja od pritiska turskih snaga. Nakon ovih događaja Žabalj i „celo područje kasnije Šajkaška ponovo je pripojeno bačkoj županiji, kojoj je pripadalo i pre turskih osvajanja.“21
Od 1701. do 1751. godine, formiranjem Potiske vojne granice, Žabalj postaje utvrđeni šanac sa posadom od 250 ljudi, a nakon toga, od 1763. do 1873. godine, osnivanjem Šajkaškog bataljona bio je sedište kompanije. Šajkaški bataljon je u etničkom smislu bio sastavljen, u najvećem broju, od Srba-graničara (Šajkaša) i učestvovao je „u skoro svim ratovima koje je Austrija vodila za vreme postojanja ove vojne formacije.“22 Međutim, Bataljon je „u svom punom obimu upotrebljen samo za vreme austrijsko-turskog rata od 1788. do 1791. godine.“23 Treba istaći da su Srbi-graničari dovedeni na Tisu i Dunav iz tzv. Gornje Zemlje, sa područja severne Ugarske. Nakon ukidanja dunavskih šajkaških stanica u Đuru, Komoranu i Ostrogonu, „kada su se šajkaši morali sa svojim porodicama preseliti u južnu Bačku, koja tada po njima nazvana Šajkaška.“24 Stanovništvo se, u ovoj novoformiranoj oblasti, pored profesionalne vojne službe bavilo ratarstvom, stočarstvom i izlovom rečne ribe.25 Graničari su bili samo uživaoci zemlje koja se smatrala vojnom lenom, odnosno feudom. Lena se delila na porodično dobro i iberland (slobodnu zemlju). Porodično dobro se nije moglo otuđiti i ono je bilo državno, dok se iberland mogao slobodno prodati, ali uz posebne uslove, jer je posedovanje zemlje u Šajkaškoj bilo strogo skopčano sa graničarskom službom i vojnom organizacijom.26 Međutim, bilo je u dobroj meri razvijeno zanatstvo i to pre svega za vojne potrebe, a zatim i za svakodnevni život Graničara i njihovih porodica. Interesantno je primetiti nacionalnu obojenost koja je karakterisala bavljenje jednim zanatom. Krojači, obućari, sarači, užari i čizmari, mahom su bili Srbi. Kovačkim zanatom su se u velikoj meri bavili Nemci i Romi, mada je u Žablju bilo i Srba koji su se bavili ovim poslom. Stolarskim, tesarskim, kolarskim i ciglerskim zanatima isključivo su se bavili Nemci i Česi. Oni su, takođe, činili i većinu zidara. Dućandžije (trgovci) bili su mahom Srbi. A početkom 19. veka radile su pod zakupom i dve krčme.27 Sve ove zanatlije su u Žabalj, kao i na ceo prostor Šajkaške, naseljavane posebnim vojnim odobrenjima.
Zbog poplava 1770. godine, u kojima je Žabalj teško stradao, na molbu njegovih žitelja 1783. godine, austrijski car je odobrio premeštaj mesta. Stanovnici su Žabalj napustili 1784. godine, da bi na pogodnijem i uzvišenijem mestu osnovali Novi Žabalj. Kuriozitet je, da je sredstva za zidanje nove pravoslavne crkve u Žablju, zbog lojalnosti Šajkaša austrijskoj državi, svoj lični prilog dao i austrijski car Josif II. Opština je tada donela odluku da se u znak zahvalnosti prema caru, Žabalj zvanično preimenuje u Jozefovo ili nemački Josepsdorf  28. Međutim, kod Srba je u svakodnevnoj upotrebi zadržano staro ime Žabalj.
Školstvo se u Žablju razvija od 1735. godine kada se osniva prva srpska škola, tzv. „opštinska narodna škola“.29 1780. godine po naredbi cara Josifa II, Žabalj zajedno sa Titelom i Koviljom, dobija tzv. nemačku trivijalnu školu. Vredno je pomena da se u tom periodu u „Žablju nalazilo sedište pravoslavnog protojereja za opštine Bataljona.“30 Takođe je u Žablju bilo sedište samostalne katoličke parohije (od 1804. godine) u čijem sastavu su bile opštine Žabalj, Gospođinci, Nadalj, Čurug, Đurđevo, Sentivan (danas Šajkaš) i Kać.
Revolucionarne 1848/49. godine, Srbi su, zbog zaštite svojih nacionalnh prava, došli u direktan sukob sa političkim i teritorijlnim težnjama Mađara u formiranju unitarne i jednonacionalne mađarske države. Ovaj sukob se reflektovao i na Žabalj kada ga zadesila mađarska odmazda 1848. godine u kojoj je stradao veliki broj Žabaljaca, kako u samom mestu, tako i u zbegovima. Pored opljačkane ili uništene privatne svojine, zapaljena je i oskrnavljena zgrada srpske-pravoslavne crkve u centru mesta.31 Žabaljcima je trebalo više od decenije da se materijalno, ekonomski i demografski oporave od ovih ratnih događanja.
Na nesreću, političke prilike ponovo ne idu na ruku Srbima, tako je austrijsko-mađarskom nagodbom (1876) formirana nova Austro-Ugarska država, a tom aktu je prethodilo razvojačenje Granice 1873. godine. Ovim činom je ukinut i Šajkaški bataljon koji je „u administrativno-političkom pogledu uklopljen u sastav bačko-bodroške županije.“32 Rasformiranjem Bataljona nastaju dva sreza: titelski i žabaljski. Pod žabaljski srez potpadaju opštine: Žabalj, Đurđevo, Gospođinci, Čurug i Nadalj. Ukidanjem Bataljona započinje i ekonomsko propadanje stanovništva koje je bilo primorano da sa vojničko-poljoprivrednog režima života i upravljenog privređivanja, pređe na režim isključive agrarne proizvodnje, što je dovelo do teških ekonomskih posledica, za nove, tržišne uslove, nespremno stanovništvo Šajkaške, pa i za stanovništvo u samom Žablju. Kao mera samopomoći u Žablju se osniva Prva šajkaška štedionica – zadruga od 1884. do 1908.33 Ovakvi oblici pomoći su razvijani na celoj teritoriji Vojvodine, međutim, nisu doneli značajnije rezultate, već su naprotiv, doveli do još većih ekonomskih nevolja preterano zaduženom stanovništvu. Sve ove okolnosti su uslovile i promenu nacionalnog sastava stanovništva u Žablju, te se nakon razvojačenja granice u njemu naseljava veći broj Nemaca i Mađara, međutim, srpsko stanovništvo je i dalje po brojnosti najdominantnije. Prema popisu iz 1890. godine, Srba je bilo 4.690, Mađara 1.017, Nemaca 884, Rusina 17, Rumuna 6, Hrvata 2 i ostalih 81.34
Završetkom I svetskog rata, 25. novembra 1919. godine, ujedinjenjem Vojvodine sa Kraljevinom Srbijom i Žabalj ulazi u sastav novoformirane države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. U novoj državi Žabalj zadržava poziciju centra sreza kao deo Dunavske banovine.
Ekonomski gledano u njemu se pored najviše zastupljene poljoprivrede, snažno razvija zanatstvo, a slabije industrijska proizvodnja. Od industrijskih postrojenja u Žablju rade tri mlina, dve ciglane i kudeljara. Zadrugarstvo je dobro razvijeno kako u celoj Šajkaškoj tako i u Žablju, te se osnivaju dve srpske i jedna nemačka zemljoradnička zadruga. U ovom razdoblju buja bogat politički i društveni život. Od kulturinih institucija u Žablju je „postojala srpska, nemačka i čitaonica mladih Rusina.“35 Žabalj tog vremena je lepo uređeno mesto sa javnom baštom u centru, javnim kupatilom i otvorenim bazenom. Saobraćajno, Žabalj je bio drumski spojen sa Novim Sadom. Železnički saobraćaj u ovom mestu počeo je da se razvija izgradnjom pruge Novi Sad – Žabalj – Bečej – Senta.36 U tom periodu je za potrebe prometa ljudi i roba, izgrađena velika železnička stanica, koja postoji i danas.
Drugi svetski rat za Žabalj znači nove nevolje. Kada je Mađarska izvršila okupaciju Bačke i uvela 11. aprila 1941. godine Vojnu upravu 37, Žabalj se našao u sastavu Mađarske države u „ponovo osvojenom ‘Južnom kraju’“. U decembru 1941. godine, Mađarska je „tu okupaciju ozvaničila u parlament kao ‘vraćanje oblasti matici državi.’“38 Sa ovakvom situacijom se većina stanovnika nije slagao, te je kao i u celoj južnoj Bačkoj započelo pregrupisavanje snaga otpora. U julu mesecu 1941. godine u žabaljskom ataru su „vršene i kontrolisane od strane MK KP“39 raširene i veoma uspešne akcije paljenja žita i uništavanja poljoprivredne mehanizacije. Zbog sve većeg pritiska okupacionih snaga „sredinom decembra 1941. godine mesni odredi žabaljskog sreza, izmičući pritisku neprijatelja, našli su se na salašu Gavre Pustajića u žabaljskom ritu. Tada je štab partizanskog odreda preuzeo neposredno rukovođenje ovim odredima.“40 Tim činom je formiran Šajkaški partizanski odred. Zbog slabe brojnosti u ljudstvu i opremljenosti, Odred nije bio značajnije aktivan na terenu, međutim, neprijateljskom ofanzivom, ilegalna mreža je otkrivena i tada dolazi do oružanog sukoba čiji je ishod bio fatalan za partizanski pokret. Kulminacija sukoba se desila 4. januara 1942. godine, kada je otpočela ofanziva mađarskih fašista i žandarma.41 U ovom sukobu nije bilo značajnih vojnih gubitaka, međutim, okupacione snage su celu ovu situaciju iskoristile kao opravdanje da 5. januara, sa jakim vojnim i žandarmerijskim snagama otpočnu veliku odmazdu nad civilnim stanovništvom u Šajkaškoj i Novom Sadu, pa i u samom Žablju.42 U istoriji i u narodu, ovaj događaj se pamti kao „Zloglasna racija“. Tih dana je „najveći broj uhapšenih ubijen je na nasipu Jegričke, u neposrednoj blizini njene utoke u Tisu“43, ispred malog mosta koji nosi ime „Crna ćuprija“. Nakon pogubljenja, tela žrtava su bacana u vodu Tise i Jegričke (u pogromu je ubijeno 653 stanovnika Žablja)44. Racija je planovima mađarske vlade iskorišćena za etničko čišćenje srpskog življa sa prostora Šajkaške.
Nakon racije, u Žablju se veoma teško živelo. Stanovništvo je bilo u stalnom strahu od nove odmazde. Uvedena je mađarizacija ličnih imena građana srpske nacionalnosti i svih natpisa na firmama. Pored toga: „Vršen je pritisak za prelazak iz pravoslavne u katoličku veru, a na ime troškova vojne akcije u raciji, stanovnici srpske narodnosti su morali priložiti novčana sredstva na ime njegovog pokrića.“45 Mnogi stanovnici su moblisani u radne jedinice tzv. „munkaše“46, a mladi Srbi su morali ići na predvojničku obuku (tzv. leventa) koja se odvijala isključivo na mađarskom jeziku. Zbog desetkovanog stanovništva, ali malog broja boraca na terenu, do kraja rata u Žablju nije bilo većih akcija, te se deo boraca iz žabaljskog sreza uklopio i ratovao najčešće u Sremu, u novoformiranom Bačkobaranjskom odredu. Pred kraj rata snažnim prodiranjem snaga Crvene armije, potpomognutim jedinicama jugoslovenskih partizana iz pravca Banata, započelo je oslobađanje Šajkaške. Ulaskom III čete Šajkaškog partizanskog odreda, stanovništvo Žabalja konačno je dočekalo oslobođenje svog mesta 22. oktobra 1944. godine.
Posleratne godine za Žabalj znače vreme društvene, privredne i kulturne obnove. Tada nastupa period dubokih društvenih, privrednih i demografskih promena. Na nivou lokalne uprave, Žabalj zadržava svoje centralno mesto sreza na teritoriji, u to vreme, Autonomne Pokrajine Vojvodine. U zanosu socijalističke obnove koji je zahvatio novu Jugoslaviju, pedesetih godina prošlog veka, obnavljaju se škole, gradi se nova zgrada sadašnje opštine i doma zdravlja, formira Narodni univerzitet u Žablju. Kao osnovni nosioc kulturnog razvoja samog mesta, ali i Đurđeva, Gospođinaca i Čuruga, ova institucija pokreće rad mesnih bioskopa, javnog razglasa, osniva biblioteku i ogranke u sva četiri mesta sreza. Narodni univerzitet 1964. godine formira Zavičajni muzej sa Spomen zbirkom na Tisi. Osamdesetih godina ide se korak dalje, opština Žabalj i Univerzitet u Žablju osnivaju Spomen područje koje obuhvata niz važnijih arheoloških lokaliteta, staru crpnu stanicu, pomenutu Spomen zbirku, dve zgrade šajkaških graničara, splet kanalske mreže i ribnjak.
Privredno, Žabalj se naslanja na tradiciju poljoprivredne proizvodnje, te su u njemu nakon rata osnovane poljoprivredne zadruge „Jedinstvo“ i „Šajkaška“. U ovim godinama sa uspehom radi paprikara i svilara. Na tradiciji predratne proizvodnje, paralelno se razvija i mlinarska industrija. Izlovljava se riba iz ribnjaka, a sedamdesetih godina prošlog veka, razvija se turizam koji u ovo bačko mesto dovodi, u najvećem broju, lovce iz Italije. Na bogatim lovištima u Žabaljskom ataru pretežno se lovi fazan, divlja svinja, zec i srndać. U Žablju se razvijala i klanična industrija, a osamdesetih godina, kreće sa radom jedna od najvećih i, u to vreme najmodernijih šećerana – „Šajkaška“. U Žablju je sa značajnim uspehom radio i proizvodni pogon novosadske fabrike „Jugodent“. Industrijski razvoj Žablja obuhvata rad još jednog važnog privrednog subjekta, a to je fabrika za proizvodnju ventilacije, ventilacionih sistema, opreme za stočarstvo, električnih grejača i peći na gas – „VOS“, koja je osnovana 1976. godine.47
Na sportskom planu u Žablju se nakon drugog svetskog rata neguje, i to sa zapaženim rezultatima, rukomet, boks, fudbal, i konjički sport. Kruna razvoja sportskog života u Žablju, čini izgradnja nove sportske hale. U blizini Žablja, na obali Tise, 2003. godine, otvoren je i Golf centar – golf teren „ sa svim pratećim objektima“.48
Administrativno, Žabalj je i danas centralno mesto. U njemu se nalazi opštinska uprava, skupština opštine, sud, katastar, geodetski zavodi, dom zdravlja, služba hitne medicinske pomoći, predškolska ustanova, osnovna i srednja škola učenika u privredi i vatrogasna stanica. U Žablju radi veliki broj trgovačkih i zanatskih radnji, otvoreni su brojni ugostiteljski objekti i banke. Žabalj je gasifikovan još sredinom osamdesetih godina prošlog veka. Svi ovi pokazatelji govore da je Žabalj izrastao u udobno mesto za život, ne samo zbog razvijene infrastrukture, već i zbog saobraćajnih veza. Smešten na magistralnom putu Novi Sad – Zrenjanin, između dva jaka privredna i kulturna centra, ova bačka varoš ima sve preduslove za svoj, još snažniji sveukupni razvoj.
Geografski položaj, saobraćajne veze, klimatski uslovi, karakteristike zemljišta
Žabalj je udaljen od reke Tise 12 kilometara. Međutim, „Žabalje je ograničen dvema rečicama. Na severu je „dosta izražen meander Jegričke, a na zapadu manja desna pritoka Jegričke.“49 Vodeni tokovi su oblikovali i njegov današnji izgled: „Ove rečice su čak uticale da se Žabalj topografski nepravilno razvija.“50, mišljenja je Branislav Bukurov.
Dalje, Žabalj je izgrađen na raskrsnici puteva, „koji se unakrsno seku u centru grada.“51 Drumski, Žabalj je povezan starim asfaltnim putem (tzv. potiski put) koji se prostire pravcem sever-jug. Za vreme Austro-ugarske monarhije ovo je bila važna saobraćajnica koja je povezivala Žabalj preko Titela, Bečeja i Sente sa Segedinom. Drugi asfaltni put, koji se prostire pravcem zapad-istok, povezuje Žabalj preko Zrenjanina sa Temišvarom. Treći, moderan asfaltni put izgrađen početkom osamdesetih godina prošlog veka „povezuje Žabalj s Novim Sadom najkraćom – dijagonalnom – vezom a Novi Sad preko Žablja sa Zrenjaninom.“52 Železnički saobraćaj funkcioniše od 1899. godine kad je pored Žablja izgrađena pruga Novi Sad – Žabalj – Bečej – Senta Horgoš – Segedin, odnosno Subotica.53 Dobar geografski položaj u odnosu na okolna mesta i dva velika grada, Žablju je obezbedio status administrativnog centra, kako danas, tako i ranije u njegovoj istoriji.

Dr Zdravko Rajčetić

1  [Hrsg]: Feudvar I, Das Plateau von Titel und die Šajkašlka Titelski plato i Šajkaška, Oetker-Voges, Kiel, 1998, str. 144.

2 Nav. delo: str. 144.

3 Isto.

4 Nav. delo: str. 145.

5 Isto.

6 Isto.

7 Nav. delo: str. 152.

8 Gavrilović, Slavko(uredinik): Šajkaška istorija I, Matica srpska/Vojvođanski muzej, Novi Sad, 1975, str.7 

9 Maletić, Mihajlo (urednik) : Vojvodina: znamenitosti i lepote, Novinsko-izdavačko preduzeće Književne novine, Beograd, 1968,str. 524.

10 Nav. delo: str. 21.

11 Isto.

12 Nav. delo: str. 22.

13 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija I, str. 55.

14 Nav. delo: str. 72.

15  Nav. delo: str. 75.

16 Maletić, Mihajlo (urednik): Vojvodina: znamenitosti i lepote, Novinsko-izdavačko preduzeće Književne novine, Beograd, 1968, str. 524.

17 Popović, D. J. (urednik): Vojvodina I, Prometej, Novi Sad, 2008, str. 123.

18 Popović, Dušan: Srbi u Bačkoj do kraja XVIII veka, SANU, Beograd, 1952.

19 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija I, str. 114.

20 Nav. delo, str. 525.

21 Nav. delo 119.

22 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija I, str. 5.

23 Nav. delo, str. 5.

24  Davidov, Dinko: Gornja Zemlja, Zavod za udžbenike, Beograd, 2008, str. 144.

25 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija I, str. 30.

26 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija II, Matica srpska/Vojvođanski muzej, Novi Sad, 1975, str. 211.

27 Isto, str. 301.

28 Grupa autora: Vojvodina: znamenitosti i lepote, str. 525. 

29  Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija II str. 329.  

30 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija I str. 307.  

31 Popović, J. Dušan: Srbi u Vojvodini: knjiga treća, Matica srpska, 1990, str. 298.

32 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija II, , str. 341.

33 Radenić, Andrija: Iz istorije Srbije i Vojvodine, Matica srpska/Istorijski institut, Novi Sad/Beograd, str.307

34 Gavrilović, Slavko (urednik): Šajkaška istorija II, str. 377.

35 Nav. delo, str. 497.

36 Bukurov, Branislav: Opština Žabalj, Prirodno-matematički fakultet u Novom Sadu – Institut za geografiju, Novi Sad, 1983, str. 31.

37 Vasić, Đorđe: Hronika o oslobodilačkom ratu u južnoj Bačkoj, Savez udruženja boraca NOR SR Srbije za Vojvodinu, Novi Sad, 1969, str. 29.

38 Nav. delo: str. 29.

39 Ćurčin-Filip, Milorad I.: Putevima slobode u ravnici, Savez udruženja boraca NOR opštine Žabalj/Izdavački odbor hronike opštine Žabalj i Redakcioni odbor, Žabalj, 1974, str. 170. 

40 Nav. delo: str. 141.

41 Ćurčin-Filip, Milorad I.: Putevima slobode u ravnici, str. 218.

42 Nav. delo: str. 234.

43 Golubović, Zvonimir: Racija u Južnoj Bačkoj 1942., Istorijski muzej Vojvodine, Novi Sad, str. 72.

44 Nav. delo: str. 253.

45 Nav. delo: str. 278.

46 Vasić, Đorđe: Hronika o oslobodilačkom ratu u južnoj Bačkoj, str. 327.

47 Anonim: Opština Žabalj – Čurug, Đurđevo, Gospođinci, SO Žabalj, Žabalj 2003, str. 30.

48 Nav delo: str. 2.

49 Bukurov, Branislav: Opština Žabalj, str. 84.

50 Nav. delo, str. 84.

51 Isto.

52 Isto, str. 10.

53 Isto, str. 84.